بسیاری از بیماران زمانی به دنبال درمان دردهای مزمن و حاد می‌روند که درد کلیه فعالیت‌های روزمره، خواب یا کیفیت زندگی آن‌ها را مختل کرده است. در حال حاضر طیف گسترده‌ای از روش‌های مداخله‌ای و کم تهاجمی در کلینیک درد وجود دارد که می‌تواند بدون انجام جراحی باز، درد بسیاری از بیماران را کنترل یا حتی برطرف کند.
پیشرفت تکنیک‌هایی مانند اوزون درمانی دیسک کمر، دیسکوژل، تزریق پی آر پی، تزریق سلول بنیادی و روش‌های مختلف تزریق دیسک کمر باعث شده تصمیم‌گیری درمانی دیگر به دو گزینه «دارو یا جراحی» محدود نباشد. انتخاب درمان مناسب به علت درد، شدت آسیب، وضعیت عصبی بیمار و پاسخ بدن به درمان‌های قبلی بستگی دارد.
چرا برخی دردها مزمن می‌شوند و برخی دیگر بهبود پیدا می‌کنند؟
در نگاه اول ممکن است دو بیمار با یافته‌های تصویربرداری مشابه، شدت درد کاملا متفاوتی داشته باشند. علت این موضوع تنها به اندازه آسیب وابسته نیست. در بسیاری از موارد، تغییرات بیومکانیکی بدن، التهاب مزمن، حساس شدن مسیرهای عصبی و ضعف عضلات تثبیت‌کننده ستون فقرات در تداوم درد نقش دارند.
برای مثال در یک بیمار مبتلا به دیسک کمر، بیرون‌زدگی دیسک تنها بخشی از مشکل است. درد می‌تواند از زنجیره‌ای از اتفاقات ناشی شود:
کاهش ثبات ستون فقرات > افزایش اسپاسم عضلانی > افزایش فشار روی ریشه عصبی > التهاب موضعی > تشدید درد و محدودیت حرکتی
به همین دلیل درمان موفق تنها روی خود دیسک متمرکز نمی‌شود، بلکه مکانیسم ایجاد درد را هدف قرار می‌دهد.
تشخیص منشا درد ؛ قبل از انتخاب درمان باید
یکی از اشتباهات رایج بیماران این است که صرفا بر اساس گزارش MRI به دنبال درمان می‌روند. در حالی که در پزشکی درد، تشخیص دقیق از درمان مهم‌تر است. فوق تخصص درد معمولا فرآیند ارزیابی را به صورت مرحله‌ای انجام می‌دهد:
- بررسی شرح حال بیمار و الگوی درد
- معاینه عصبی و عضلانی
- ارزیابی محدودیت‌های عملکردی
- بررسی MRI، سی تی اسکن یا رادیولوژی
- تعیین منبع اصلی درد
در همین مرحله مشخص می‌شود که آیا درد ناشی از دیسک است یا عوامل دیگری مانند:
- آرتروز مفاصل فاست
- تنگی کانال نخاعی
- التهاب مفاصل ساکروایلیاک
- آسیب عضلانی
- درگیری ریشه عصبی
همین موضوع در نحوه تشخیص آرتروز گردن نیز اهمیت دارد. بسیاری از بیماران تصور می‌کنند هر درد گردنی ناشی از دیسک است، در حالی که آرتروز مفاصل گردنی، اسپاسم عضلات عمقی یا حتی مشکلات شانه (مثل بورسیت شانه) می‌توانند علائم مشابه ایجاد کنند.
کاندیدای جراحی در بیماران مبتلا به دیسک کمر
تصور عمومی این است که مشاهده دیسک در MRI مساوی با جراحی است. اما در عمل بخش قابل توجهی از بیماران با درمان دیسک بدون جراحی به نتایج مطلوب می‌رسند. موارد زیر معمولا شانس موفقیت درمان‌های غیرجراحی را افزایش می‌دهند:
- درد با شدت متوسط تا شدید بدون ضعف عصبی پیشرونده
- فتق دیسک محدود یا متوسط
- وجود التهاب اطراف عصب
- پاسخ نسبی به درمان‌های محافظه‌کارانه
- عدم وجود بی‌اختیاری ادرار یا مدفوع
در مقابل، برخی شرایط مانند سندرم دم اسب یا ضعف عصبی شدید ممکن است نیازمند مداخله جراحی فوری باشند.
اندازه دیسک در MRI همیشه تعیین‌کننده شدت علائم نیست. گاهی یک بیرون‌زدگی کوچک در محل حساس باعث درد شدید می‌شود، در حالی که فتق بزرگ‌تر در فرد دیگری علامت چندانی ایجاد نمی‌کند.
مقایسه روش‌های رایج درمان دردهای ستون فقرات بدون جراحی
با گسترش روش‌های مداخله‌ای، انتخاب بهترین درمان برای بسیاری از بیماران دشوار شده است. هر تکنیک کاربرد و محدودیت خاص خود را دارد.
| محدودیت | مزیت مهم | کاربرد اصلی | روش درمان |
| مناسب همه انواع دیسک نیست | کم تهاجمی و سرپایی | فتق دیسک و التهاب عصبی | اوزون درمانی دیسک کمر |
| نیازمند انتخاب دقیق بیمار | کاهش فشار داخل دیسک | برخی انواع بیرون‌زدگی دیسک | دیسکوژل |
| پاسخ درمانی تدریجی | استفاده از فاکتورهای رشد بدن | آسیب‌های تاندونی و آرتروز | تزریق پی آر پی |
| هزینه بالاتر و شواهد متغیر | پتانسیل بازسازی بافتی | برخی آسیب‌های دژنراتیو | تزریق سلول بنیادی |
| جایگزین همه جراحی‌ها نیست | برش محدود | برخی موارد انتخاب شده دیسک | عمل دیسک با لیزر |
اوزون درمانی دیسک کمر چگونه عمل می‌کند؟
اوزون درمانی دیسک کمر تنها یک تزریق ساده نیست؛ بلکه در این روش ترکیب کنترل‌شده‌ای از اکسیژن و اوزون به ناحیه هدف تزریق می‌شود. هدف اصلی کاهش التهاب اطراف عصب و کاهش حجم بخشی از دیسک است که روی ساختار عصبی فشار وارد می‌کند.
در بیمارانی که درد تیرکشنده پا ناشی از التهاب ریشه عصبی دارند، این روش می‌تواند باعث کاهش درد و بهبود عملکرد شود. با این حال، اوزون درمانی دیسک کمر برای همه انواع فتق دیسک مناسب نیست و قبل از انتخاب آن باید وضعیت تصویربرداری و معاینه بیمار بررسی شود.
دیسکوژل؛ راهکاری بین درمان محافظه‌کارانه و جراحی
گاهی بیمار ماه‌ها دارو مصرف کرده، فیزیوتراپی انجام داده و همچنان درد دارد، اما شرایط او به اندازه‌ای نیست که جراحی باز توصیه شود. در چنین شرایطی دیسکوژل می‌تواند یکی از گزینه‌های مطرح باشد.
دیسکوژل ماده‌ای ژل مانند است که تحت هدایت تصویربرداری وارد دیسک می‌شود و با کاهش فشار داخلی دیسک، به کاهش فشار روی ریشه عصبی کمک می‌کند. انتخاب بیمار در موفقیت این روش نقش بسیار مهمی دارد و نمی‌توان آن را برای تمام انواع دیسک تجویز کرد.
نقش تزریق پی آر پی و تزریق سلول بنیادی در درمان درد
برخی دردها ناشی از پارگی یا فرسایش تدریجی بافت‌ها هستند. در چنین شرایطی تنها کنترل درد کافی نیست و باید فرآیند ترمیم بافت نیز مورد توجه قرار گیرد. تزریق پی آر پی از پلاسمای غنی از پلاکت خود بیمار استفاده می‌کند. این پلاکت‌ها حاوی فاکتورهای رشد هستند که می‌توانند روند ترمیم بافت را تحریک کنند.
تزریق سلول بنیادی نیز با هدف کمک به بازسازی برخی بافت‌های آسیب‌دیده انجام می‌شود. با وجود نتایج امیدوارکننده در برخی مطالعات، همچنان میزان اثربخشی آن در همه بیماری‌ها یکسان نیست و باید با دید واقع‌بینانه به آن نگاه کرد.
جمع‌بندی
درمان دردهای مزمن و حاد دیگر به معنای انتخاب میان دارو و جراحی نیست. امروزه روش‌هایی مانند اوزون درمانی دیسک کمر، دیسکوژل، تزریق پی آر پی، تزریق سلول بنیادی و سایر تکنیک‌های مداخله‌ای در کلینیک درد امکان درمان بسیاری از بیماران را بدون جراحی باز فراهم کرده‌اند. نکته مهم این است که هیچ روش درمانی برای همه بیماران مناسب نیست و انتخاب درمان باید بر اساس تشخیص دقیق، شرایط بالینی و اهداف درمانی هر فرد انجام شود.
بیمارانی که با دردهای مزمن ستون فقرات، آرتروز یا مشکلات دیسک مواجه هستند، می‌توانند پس از ارزیابی تخصصی توسط دکتر کامران غفرانی در کلینیک درد ماهان یا کلینیک درد پرند، درباره مناسب‌ترین مسیر درمانی متناسب با شرایط خود تصمیم‌گیری آگاهانه‌تری داشته باشند.
سوالات متداول
آیا همه بیماران مبتلا به دیسک کمر به جراحی نیاز دارند؟
خیر. بخش قابل توجهی از بیماران با درمان‌های غیرجراحی مانند فیزیوتراپی، اوزون درمانی، دیسکوژل یا سایر روش‌های مداخله‌ای بهبود پیدا می‌کنند و نیازی به جراحی ندارند.
عمل دیسک بدون بیهوشی چگونه انجام می‌شود؟
برخی روش‌های کم تهاجمی تحت بی‌حسی موضعی و بدون بیهوشی عمومی انجام می‌شوند. انتخاب این روش‌ها به نوع دیسک و شرایط بیمار بستگی دارد.
آیا درمان دیسک کمر با ورزش موثر است؟
بله. در بسیاری از بیماران، تمرینات هدفمند باعث بهبود ثبات ستون فقرات، کاهش فشار روی دیسک و کنترل علائم می‌شود. البته نوع ورزش باید متناسب با وضعیت بیمار انتخاب شود.
تفاوت دیسکوژل و اوزون درمانی دیسک کمر چیست؟
هر دو از روش‌های کم تهاجمی درمان دیسک هستند اما مکانیسم اثر، موارد کاربرد و معیارهای انتخاب بیمار در آن‌ها متفاوت است و باید توسط پزشک متخصص تعیین شوند.
تزریق پی آر پی برای چه دردهایی کاربرد دارد؟
تزریق پی آر پی بیشتر در آسیب‌های تاندونی، برخی انواع آرتروز و دردهای اسکلتی عضلانی کاربرد دارد و با استفاده از فاکتورهای رشد موجود در خون بیمار انجام می‌شود.